وقتی خانوادههای ایرانی با وام و BNPL سکه میخرند و متوجه بدهی پنهانشان نیستند
مریم و همسرش در غرب تهران زندگی میکنند؛ حدود ۸۰ میلیون تومان پسانداز دارند و با هر جهش قیمت طلا، بیشتر میترسند که «از قطار عقب بمانند». یک پلتفرم مالی به آنها پیشنهاد داده با یک اعتبار تا ۲۰۰۰ دلار، همین امروز سکه یا طلای آبشده بخرند و اقساطش را در ۱۲ ماه بدهند؛ بدون ضامن، بدون چک، فقط با چند کلیک. روی کاغذ، این پیشنهاد شبیه میانبُری است برای اینکه «قبل از اینکه طلا دوباره گرانتر شود» وارد شوند، اما زیر این ظاهر جذاب، یک بدهی پرهزینه خوابیده که اگر درست فهمیده نشود، میتواند پوشش تورم را به تله بدهی تبدیل کند.
۱. صحنه امروز: طلا گران، ریال ضعیف، قسطفروشی طلا اوج گرفته
در ۲۰۲۶، ریال در یکی از ضعیفترین موقعیتهای تاریخ خود قرار دارد و گزارشها از «ناتوانی ساختاری در مهار سقوط ارز» حکایت میکند. طلای جهانی هم در سطوح بسیار بالا معامله میشود و رشد چند برابری قیمت جهانی طلا در یک دهه، وقتی با سقوط ریال ترکیب میشود، قیمت ریالی طلا و سکه را برای خانوادههای ایرانی به رکوردهای جدید رسانده است.
در چنین فضایی:
طلا دوباره به دارایی استراتژیک خانوار ایرانی تبدیل شده؛ چیزی شبیه بیمه در برابر تورم و بحران ارزی.
اما قدرت خرید نقدی برای خرید سکه و طلای فیزیکی کاهش یافته، و همین خلأ را فینتکها و طرحهای «طلای قسطی» پر کردهاند.
طرحهایی مانند همکاری پلتفرمهای طلا با شرکتهای پرداخت و BNPL، امکان خرید طلا تا سقف حدود ۲۰۰۰ دلار بدون ضامن و چک، فقط با اعتبارسنجی آنلاین را فراهم کردهاند. برای بسیاری، این جذاب است؛ اما دقیقا همینجا بزرگترین اشتباهها رخ میدهد.
۲. طلای قسطی در ایران ۱۴۰۴ دقیقاً یعنی چه؟ (نسخه واقعی، نه تبلیغاتی)
در عمل، دو مدل اصلی طلای قسطی در ایران دیده میشود:
قسطی آنلاین از طریق پلتفرم و BNPL
کاربر در یک اپلیکیشن مالی یا پلتفرم طلا ثبتنام میکند و بعد از اعتبارسنجی، سقف اعتباری (مثلاً معادل چند ده تا چندصد میلیون تومان) میگیرد.
با این اعتبار، میتواند طلای مشخص (مثلاً طلای ۱۸ عیار، آبشده یا حتی سکه) بخرد و اقساط را در چند ماه تا یک سال پرداخت کند.
طلا تا پایان بازپرداخت، در وثیقه پلتفرم میماند و معمولاً تحویل فیزیکی کامل موکول به تسویه است.
قسطی حضوری در طلافروشی با پشتوانه فینتک
مشتری در طلافروشی انتخاب میکند، شرکت پرداخت (مثل سرویسهای BNPL) در محل، هزینه را به طلافروش میدهد و مشتری بدهکار اقساط به آن شرکت میشود.
این مدل در ظاهر شبیه «چک و سفته» سنتی است، اما بدهی در دل سیستم اعتباری آنلاین ثبت میشود.
در هر دو مدل، چیزی که در تبلیغات کمتر دیده میشود، نرخ مؤثر هزینه است: کارمزدها، سود پنهان در قیمت، جریمه تأخیر و … که میتواند طلای قسطی را از یک سرمایهگذاری به یک وام مصرفی پرهزینه تبدیل کند، اگر عددها را نشناسید
۳. این فضا چه فرصت و چه خطری برای خریدار خرد دارد؟
فرصتها
دسترسی به طلا برای کسانی که نقدینگی کافی ندارند: برای خانوادهای که در برابر تورم ناتوان است و بهسختی میتواند نقد جمع کند، طلای قسطی در ظاهر راهی است برای اینکه قبل از رشد بعدی قیمت، بخشی از دارایی را به طلا تبدیل کند.
پخش فشار خرید در چند ماه: اگر درآمد نسبتا پایدار است و اقساط با بخشی از درآمد قابل پرداخت است، این مدل میتواند بهجای «یک فشار بزرگ در یک ماه»، فشار را توزیع کند.
خطرها
نرخ بهره و کارمزد پنهان: در بسیاری از این طرحها، بهجای واژه «بهره»، از «کارمزد خدمات» یا «هزینه اعتبار» استفاده میشود، اما در عمل، نرخ موثر میتواند از سود بانکی یا حتی بعضی تسهیلات رسمی بالاتر باشد.
توهم تضمین سود: بسیاری از خریداران فرض میکنند چون طلا «معمولاً بالا میرود»، هر نرخ بهرهای توجیه دارد؛ در حالیکه در سناریوهای واقعی، ممکن است برای دورهای طلا ثابت بماند یا اصلاح کند و کل سود شما در قسط و کارمزد بسوزد.
ریسک نکول (ناتوانی در پرداخت): اگر به هر دلیل، درآمدتان کم شود یا هزینههای دیگری پیش بیاید، عدم توان پرداخت اقساط میتواند هم اعتبار شما را تخریب کند و هم طلا را از دستتان خارج کند.
۴. سه اشتباه رایج کاربران در طلای قسطی (زاویه اصلی مقاله)
اشتباه ۱: حساب نکردن «قیمت تمامشده هر گرم طلا» بعد از اقساط
بزرگترین خطا این است که کاربر فقط برچسب «قسط ماهانه» را میبیند، نه مجموع هزینه را.
اگر مجموع اقساط + پیشپرداخت + کارمزد را تقسیم بر وزن طلا کنید، ممکن است ببینید هر گرم طلا را با ۱۰–۲۰ درصد بالاتر از قیمت روز خرید کردهاید. در شرایطی که طلا رشد کند، شاید این اختلاف کمرنگ شود؛ اما در سناریوهایی که رشد طلا کند یا مقطعی است، همین اختلاف میتواند شما را از یک سرمایهگذار برنده، به کسی تبدیل کند که فقط برای بانک و پلتفرم کار کرده است.
اشتباه ۲: فرض «طلا همیشه بیشتر از بهره وام رشد میکند»
این جمله در ایران بسیار رایج است: «طلا همیشه میرود بالا، پس هرچقدر هم بهره بدهی، در نهایت جلو هستی».
واقعیت:
در بازههای بلندمدت، طلا در ایران از ریال جلوتر بوده، اما در بازههای ۱–۲ ساله، دورههای رکود و اصلاح هم داشته است.
اگر شما در اوج حباب سکه یا در سقفهای مقطعی انس و دلار طلای قسطی بخرید، خیلی راحت ممکن است دو سال بعد طلا کمتر از مجموع نرخ بهره و کارمزدی که دادهاید رشد کرده باشد.
این خطای ذهنی باعث میشود مردم بدون مقایسه استفاده از وام برای طلا با سایر گزینهها (مثلاً تسویه بدهی گرانی که الان دارند)، وارد تعهدی شوند که لزوماً برتری مالی ندارد.
اشتباه ۳: نادیده گرفتن ریسک شهر و شغل خود در توان بازپرداخت
بسیاری از مدلهای طلای قسطی، بر اساس فرض «درآمد ثابت» طراحی شدهاند؛ در حالیکه در اقتصاد بیثبات ایران، درآمد بسیاری از مشاغل خدماتی و شغلهای آزاد نسبتا نوسانی است.
مثلاً:
رانندهای که درآمدش وابسته به قیمت بنزین و تقاضای حملونقل است.
فروشنده مغازهای که رکود میتواند چند ماه فروشش را کم کند.
وقتی چنین فردی طلای قسطی میخرد، در واقع دارد روی آینده درآمد خود هم شرط میبندد؛ اگر این آینده مطابق انتظار نباشد، قسط بهجای ابزار حفظ ارزش، به فشار روانی و مالی تبدیل میشود.
۵. این موضوع چه خطر و چه فرصت خاصی برای خریدار ایرانی ایجاد میکند؟
فرصت خاص
در شرایطی که سیستم بانکی رسمی دسترسی محدود و بوروکراتیک به وام دارد، طلای قسطی برای بعضی خانوادهها تنها راه تبدیل بخشی از ریال به دارایی مقاوم در برابر تورم است؛ بهخصوص برای کسانی که توان پسانداز منظم دارند اما یکباره نقد نمیتوانند جمع کنند.
خطر خاص
ترکیب «ریال بسیار ضعیف + طلا در سقفهای تاریخی + بدهی قسطی» میتواند یک وضعیت سهگانه خطرناک بسازد؛ اگر طلا برای مدتی آرام شود، شما در حال پرداخت بهره روی داراییای هستید که موقتاً رشد نمیکند، در حالیکه درآمد شما همچنان ریالی و آسیبپذیر است.
۶. تصمیمسازی عملی: چهطور بفهمیم طلای قسطی برای ما «سپر» است یا «تله»؟
۱. اول، عدد واقعی را روی کاغذ بیاور؛ نه در اپلیکیشن
مبلغ کل اقساط + پیشپرداخت + همه کارمزدها را جمع کن و تقسیم بر وزن طلایی که در نهایت مالک میشوی؛ این میشود قیمت تمامشده هر گرم یا هر سکه.
این عدد را با قیمت نقدی امروز مقایسه کن؛ اگر اختلاف خیلی زیاد است، باید صادقانه از خودت بپرسی: «آیا واقعاً مطمئنم طلا در افق زمانی من، این اختلاف را جبران میکند؟».
۲. افق زمانی و ریسک شغل را در نظر بگیر
اگر شغل یا منبع درآمدت نوسان بالایی دارد (کسبوکار کوچک، کار آزاد، فروش کمیسیونمحور)، نسبت بدهی قسطی به درآمد ماهانهات باید خیلی محافظهکارانه باشد؛ وگرنه با اولین شوک اقتصادی، قسط از کنترل خارج میشود.
اگر درآمدت پایدارتر است (مثلاً حقوق ثابت با ریسک پایین)، میتوانی سهم معقولتری از درآمد را به قسط اختصاص دهی، به شرط آنکه نرخ موثر را حساب کرده باشی.
۳. شهر و کانال خرید را جدی بگیر
در تهران و چند شهر بزرگ، پلتفرمهای معتبر با زیرساخت حقوقی روشن وجود دارند؛ استفاده از آنها، اگر با محاسبه دقیق باشد، از طرحهای غیررسمی امنتر است.
در شهرهای کوچک، طرحهای «طلای قسطی» اغلب بر پایه قولوقرار محلی، چکهای کاغذی و قراردادهای ساده شکل میگیرند؛ ریسک سوءاستفاده، اختلاف و حتی زندانیشدن بابت چک برگشتی را نباید دستکم گرفت.
۴. طلای قسطی را با بدهی گران فعلی خود مقایسه کن
اگر همزمان وام مصرفی پرهزینه، بدهی کارت اعتباری یا چکهای عقبافتاده داری، شاید منطقیتر باشد بهجای ایجاد بدهی جدید برای طلا، ابتدا آنها را سبکتر کنی.
طلای قسطی باید بعد از نظمدادن حداقلی به ترازنامه خانوار بیاید، نه قبل از آن.
۷. سوالهای تازه و غیرتکراری درباره طلای قسطی
۱. اگر تورم خیلی بالاست، آیا مهم است طلای قسطی را چند درصد گرانتر میخرم؟
بله؛ تورم بالا تضمین نمیکند که طلا در بازه ۱۲–۱۸ ماهه حتماً بیش از نرخ بهره و کارمزد شما رشد کند. ممکن است طلا در دورهای کوتاهمدت ثابت بماند یا حتی اصلاح کند، در حالیکه قسط شما بدون توقف در جریان است.
۲. آیا خرید طلای قسطی بدون ضامن از پلتفرمهای معتبر امن است؟
از نظر «ریسک کلاهبرداری سیستماتیک»، پلتفرمهای مجوزدار و شناختهشده امنتر از طرحهای غیررسمی هستند، اما ریسک مالی (نرخ بهره، ناتوانی در پرداخت، نوسان قیمت طلا) همچنان کاملاً بر عهده شماست.
۳. بهتر است با وام، سکه بخرم یا طلای ۱۸ عیار؟
از نظر حباب و کارمزد، طلای ۱۸ عیار یا آبشده معمولاً فاصله کمتری با قیمت جهانی دارد، اما نقدشوندگی سکه و آشنایی مردم با آن بالاتر است. اگر مجبور به استفاده از قسط هستید، خرید دارایی پرحباب (مثل برخی ربعسکهها در اوج موج) ریسک را دوچندان میکند.
۴. اگر یکبار طلای قسطی خریدم و بازار افت کرد، آیا باید فوراً بفروشم؟
فروش فوری در اولین اصلاح، معمولاً همان تلهای است که پلتفرمها از آن نگران نیستند، اما سرمایهگذار خرد را متضرر میکند. تصمیم فروش باید بر اساس تغییر در توان پرداخت اقساط و چشمانداز میانمدت شما باشد، نه صرفاً یک موج قیمتی کوتاه.
۵. برای کسی که در شهر کوچک است و تنها گزینهاش «طلای قسطی محلی با چک و سفته» است، چه توصیهای داری؟
در این حالت، ریسک حقوقی (چک برگشتی، اختلاف با طلافروش، نبود قرارداد شفاف) بسیار مهم است. اگر قرارداد شفاف، نرخ بهره مشخص و قابلمحاسبه و سقف قسط معقول نسبت به درآمد نداری، بهتر است سراغ طلای قسطی نروی و روی پسانداز تدریجی برای خرید نقدی تمرکز کنی.
طلای قسطی، در زمستان ۱۴۰۴ نتیجه طبیعی تلاقی دو نیروست: ترس از سوختن ریال و آسانشدن دسترسی به اعتبار مصرفی.
این ابزار میتواند برای بعضی خانوادهها نقش سپر نسبی در برابر تورم بازی کند، اما برای بسیاری دیگر، اگر بدون محاسبه و شناخت ریسکها استفاده شود، صرفاً شکل مدرنتر بدهکارشدن است.
یک چارچوب عملی:
اول، قیمت تمامشده هر گرم/هر سکه بعد از اقساط را حساب کن.
دوم, توان واقعی پرداخت قسط را با توجه به شغل، شهر و بدهیهای فعلیات بسنج.
سوم، اگر باز هم تصمیم گرفتی وارد شوی، مبلغ و دوره را طوری انتخاب کن که اگر طلا مدتی تکان نخورد یا کمی اصلاح کند، همچنان از نظر مالی و روانی قابلتحمل باشد.
اگر این سه فیلتر را جدی بگیری، طلای قسطی بهجای تبدیلشدن به حباب بدهی روی زندگیات، میتواند یک ابزار کنترلشده در سبد حفظ ارزش تو باشد؛ ابزاری که تو آن را مدیریت میکنی، نه اینکه او تو را.