خطای پنهانی که روی دفترچه سپرده دیده نمیشود
در نگاه اول، دفترچه سپرده با عدد «۲۰ تا ۲۵ درصد» خیال خیلیها را راحت میکند؛ انگار پول در بانک «در امان» است و هر سال هم چند ده درصد به آن اضافه میشود. اما وقتی تورم رسمی بالای ۳۰ درصد و تورم احساسشده حتی بیشتر است، همین سود بانکی عملاً یعنی هر سال بخشی از قدرت خرید واقعی پساندازتان تبخیر میشود. از آن طرف، طلا و سکه در همین چند سال اخیر بارها رکورد زدهاند و گزارشها از هجوم مردم به بازار طلا نشان میدهد خانوادههای ایرانی بیشتر از قبل به طلا بهعنوان سپر در برابر سقوط ریال نگاه میکنند، نه یک کالای لوکس.
- تصویر واقعی عددها: سود بانکی روی کاغذ، تورم و طلا در زندگی
- در ۱۲ ماه منتهی به اوایل ۲۰۲۶، تورم سالانه ایران در بیشتر ماههای ۲۰۲۵ بالاتر از ۳۰–۳۵ درصد گزارش شده و چشمانداز کوتاهمدت هم هنوز تورم بالاست. سود اسمی سپردههای بانکی در همین دوره حدود ۲۰ درصد برای یکساله و حداکثر ۲۲–۲۵ درصد برای بعضی انواع سپرده بوده است؛ یعنی اگر ۱۰۰ واحد پول در بانک بگذارید، سال بعد شاید ۱۲۵ واحد داشته باشید، در حالیکه قیمت بسیاری از کالاها و خدمات ۱۳۰ واحد یا بیشتر شده است.
- در همین سالها:
- طلا در بازار جهانی دورهای از رشد تاریخی را پشت سر گذاشته و در ۲۰۲۶ دوباره بالای ۵۰۰۰ دلار در هر اونس معامله شده است.
- در ایران، ترکیب این رشد جهانی با سقوط ریال، باعث شده قیمت طلای ۱۸ عیار و مسکوکات در بازه ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۶ چند هزار درصد افزایش پیدا کند و برای بسیاری، طلا عملاً نقش «محافظ بهتر از بانک» را ایفا کند.
- پس شکاف اصلی از همینجا شروع میشود:
- سود بانکی روی کاغذ مثبت است، اما سود واقعی پس از تورم اغلب منفی است.
- طلا برای خانواده ایرانی امروز چه نقشی دارد که بانک ندارد؟
- ۲.۱. طلا بهعنوان سپر در برابر سقوط ریال
- گزارشهای مختلف نشان میدهد که در دورههای سقوط شدید ریال و تشدید تحریمها، ایرانیها بهشدت به سمت طلا، سکه و حتی نقره بهعنوان «ثروت قابل حمل و مقاوم» رفتهاند.
- این ویژگیها طلا را از سپرده بانکی جدا میکند:
- همسویی قوی با نرخ ارز و تورم: وقتی ریال میریزد، طلا معمولاً در واحد ریالی بالا میرود.
- استقلال نسبی از تصمیمهای دستوری: سود بانکی را یک دستور یا بخشنامه میتواند تغییر دهد؛ اما طلا بیشتر تابع بازار جهانی و نرخ ارز است.
- قابلیت نقدشوندگی در سطح کشور: حتی در شهرهای کوچک، طلافروشی هست؛ سپرده بانکی اما در شرایط بحران، ممکن است با محدودیت برداشت روبهرو شود.
- ۲.۲. طلا بهعنوان «حساب پسانداز غیررسمی» خانوادهها
- برای بسیاری از خانوادههای ایرانی، طلای ۱۸ عیار، طلای دستدوم و سکه، کارکرد حساب پسانداز را دارد:
- بدون نیاز به کاغذبازی بانکی.
- بدون ترس از تغییر ناگهانی سیاست سود.
- با پوشش نسبی در برابر شوکهای سیاسی و ارزی.
- بههمین دلیل است که در سالهای اخیر، گزارشها از فروش فزاینده جواهرات قدیمی و تبدیل آن به طلای سرمایهای و سکه حکایت میکند؛ خانوادهها در واقع «فرمتِ پساندازشان» را عوض میکنند.
- کجا بانک هنوز مزیت دارد، کجا طلا؟ (سناریوی یک خانواده واقعی)
- یک خانواده فرضی در اصفهان را در نظر بگیر:
- ۳۰۰ میلیون تومان پسانداز نقد.
- افق زمانی ۲–۳ سال (برای رهن خانه یا تعویض خودرو).
- گزینهها:
- تمدید سپرده با سود ۲۰–۲۲ درصد.
- خرید طلا/سکه.
- ترکیبی از هر دو.
- ۳.۱. اگر همه پول در بانک بماند
- مزیتها:
- درآمد ثابت ماهانه/سالانه؛ برنامهریزی آسانتر برای هزینهها.
- ریسک قیمتی کوتاهمدت ندارد؛ عددِ روی دفترچه فقط بالا میرود.
- ضعفها:
- اگر تورم ۳۰–۳۵ درصد بماند و سود ۲۰–۲۲ درصد، هر سال بخشی از قدرت خرید پسانداز کم میشود.
- در صورت شوک ارزی، معمولاً سپردهگذار شاهد افزایش قیمتهاست اما سپردهاش تنها طبق قرارداد رشد میکند.
- ۳.۲. اگر همه پول طلا شود
- مزیتها:
- در سناریوی ادامه سقوط ریال و رشد طلا، بازده واقعی طلا میتواند بهمراتب بهتر از سپرده بانکی باشد.
- طلا در مقابل شوکهای سیاسی و ارزی عملکردی دفاعی دارد.
- ضعفها:
- نوسان کوتاهمدت؛ قیمت طلا میتواند چند ماه درجا بزند یا حتی اصلاح کند.
- ریسک نگهداری فیزیکی (سرقت، گمشدن) و هزینه صندوق امانات.
- اگر انتخاب روی سکههای پرحباب باشد، ممکن است بازده واقعی از طلای ۱۸ عیار کمتر شود.
- ۳.۳. ترکیب طلا و بانک (تصمیم واقعبینانهتر)
- برای بیشتر خانوادهها، ترکیبی از طلا و سپرده منطقیتر است تا انتخابِ صفر و یکی:
- بخشی در سپرده برای پوشش هزینههای جاری و آرامش روانی.
- بخشی در طلا برای پوشش سقوط ریال و تورم آینده.
- اشتباه رایجی که اغلب کاربران در این موقعیت انجام میدهند
- اشتباه معمول این است که خانوادهها فقط به «عدد سود» نگاه میکنند، نه به «سود واقعی بعد از تورم».
- مثال رایج:
- ۲۰ درصد سود بانکی را با ۰ درصد تورم مقایسه میکنند و میگویند «خوبه»، در حالیکه تورم ۳۰–۳۵ درصدی یعنی عملاً حدود ۱۰–۱۵ درصد در سال از قدرت خرید پساندازشان کم میشود.
- یا برعکس، فقط به رشد تاریخی طلا نگاه میکنند و گمان میکنند هر زمان و با هر قیمتی طلا بخرند، در دو–سه سال آینده قطعاً جلو خواهند بود؛ در حالیکه خرید در اوج حباب سکه یا سقفهای مقطعی بدون افق بلندمدت، میتواند آنها را در کوتاهمدت تحت فشار بگذارد.
- غفلت دیگر، نادیده گرفتن ریسک نقدشوندگی است:
- بعضی خانوادهها کل پول را طلا میکنند و وقتی یک شوک شخصی میرسد (بیماری، بیکاری)، مجبور میشوند در بدترین زمان بخشی از طلا را بفروشند، در حالیکه میتوانستند با نگهداشتن بخشی در سپرده، انعطاف بیشتری داشته باشند.
- تصمیمسازی عملی: اگر جای یک خانواده ایرانی در زمستان ۱۴۰۴ بودیم چه میکردیم؟
- این چارچوب، نسخه شخصیسازیشده نیست، اما کمک میکند تصمیم معقولتری بگیری:
- اول، هدف و افق زمانی را شفاف بنویس
- اگر افق کمتر از ۱ سال است (مثلاً پولِ جراحی، جابهجایی، رهنخانه)، ریسکپذیری شما برای نوسان طلا پایینتر است و سهم سپرده باید بیشتر باشد.
- اگر افق ۲–۳ ساله یا بیشتر است و نگرانی اصلی «فرسایش پول توسط تورم» است، سهم طلا میتواند بالاتر باشد.
- دوم، واقعیت تورم را در محاسبه وارد کن
- وقتی سود ۲۰–۲۵ درصدی بانک را میبینی، به خودت یادآوری کن که تورم ۳۰–۳۵ درصدی یعنی سود واقعی منفی؛ اینجا طلا بیشتر نقش «محافظ» را دارد تا ابزار سودگیری.
- سوم، نوع طلا مهم است، نه فقط خود طلا
- برای هدف حفظ ارزش، طلای ۱۸ عیار و سکههای کمحباب معمولاً منطقیتر از ربعسکههای پرحباب و طلای پراجرت ویترینی هستند.
- اگر نقدشوندگی سریع برایت مهم است، ترکیبی از سکه و طلای ۱۸ عیار، متناسب با شهر و بازار محلیات انتخاب کن.
- چهارم، ترکیب بساز، نه دوگانه طلا یا بانک
- یک تقسیم ساده مثل ۶۰–۴۰ یا ۷۰–۳۰ بین طلا و سپرده (به نفع گزینهای که با زندگیات سازگارتر است) در اکثر سناریوها بهتر از تمرکز ۱۰۰ درصدی روی یکی است.
- سوالهای تازه و غیرکلیشهای
- . اگر بازنشستهام و فقط یک منبع درآمد ثابت دارم، طلا برای من مناسب است یا سود بانکی؟
- برای بازنشسته، ثبات جریان نقدی اهمیت بالایی دارد؛ بنابراین داشتن بخشی از پول در سپرده که ماهانه سود بدهد مهم است. اما چون سود اسمی از تورم عقب است، بهتر است بخشی از سرمایه (نه همه) به طلا اختصاص یابد تا قدرت خرید کل سبد حفظ شود.
- ۲. آیا ممکن است در دو–سه سال آینده، سپرده بانکی از طلا بهتر عمل کند؟
- در سناریوهایی که تورم کنترل و نرخ ارز نسبتاً ثابت شود و طلا در سقف اصلاح کند، ممکن است در بازهای کوتاهمدت، سپرده عملکرد بهتری از طلا نشان دهد. اما تجربه چند دهه اخیر ایران نشان میدهد در افقهای بلندتر، طلا معمولاً در برابر ریال عملکرد قویتری داشته است؛ به همین دلیل ترکیب این دو، محافظهکارانهتر است.
- ۳. با سرمایه زیر ۱۰۰ میلیون، طلا منطقیتر است یا سپرده؟
- برای مبالغ کوچک، هزینه رفتوآمد، کارمزد خرید و فروش و ریسک نگهداری طلا را هم در نظر بگیر. اگر افق زمانی کوتاه است، سپرده میتواند مناسبتر باشد؛ اگر افق بلندتر و دغدغه اصلی «فرار از تورم» است، خرید تدریجی طلای ۱۸ عیار (نه لزوماً سکه پرحباب) میتواند انتخاب معقولی باشد.
- ۴. آیا منطقی است از بانک وام بگیرم و طلا بخرم، چون سود طلا بیشتر از بهره وام است؟
- این استراتژی ریسک زیادی دارد؛ چون روی دو چیز شرط میبندی: رشد کافی طلا و ثابتماندن درآمدت برای بازپرداخت وام. در صورتی که طلا در کوتاهمدت افت یا ثبات داشته باشد، یا درآمدت ضربه بخورد، این کار بیشتر شبیه قمار است تا سرمایهگذاری.
- ۵. در شهرهای کوچک که بازار طلا کمعمق است، طلا گرفتن برای من مثل تهران جواب میدهد؟
- در شهرهای کوچک، اختلاف قیمت خرید و فروش، محدودیت تنوع سکه و طلای ۱۸ عیار، و ریسک نقدشوندگی بالاتر است. در این شرایط، استفاده از سپرده بانکی برای بخشی از سرمایه و خرید طلا از مراکز معتبرتر (مثلاً مرکز استان) میتواند ریسک را متعادلتر کند.
سود ۲۰–۲۵ درصدی بانک در اقتصادی با تورم ۳۰–۳۵ درصدی، یعنی بخشی از پساندازتان هر سال آرام و بیصدا آب میشود.
طلا و سکه، با همه نوسانها و ریسکهایشان، در یک دهه اخیر برای بسیاری از ایرانیها محافظ بهتری در برابر سقوط ریال بودهاند، اما خرید بیبرنامه و در اوج حباب هم میتواند شما را تحت فشار بگذارد.
یک چارچوب عملی قابل دفاع این است:
اول، افق زمانی و نیاز نقدی خود را شفاف کن.
دوم، بپذیر که سود اسمی بانک معادل حفظ قدرت خرید نیست.
سوم، بهجای انتخاب صفر و یکی، ترکیبی از طلا (ترجیحاً طلای ۱۸ عیار و سکه کمحباب) و سپرده بساز که با زندگی و ریسکپذیری تو سازگار باشد.
اینطور، نه اسیر «توهم امنیت دفترچه سپرده» میشوی، نه قربانی «هیجان کور بازار طلا»؛ بلکه یک تصمیم متعادل و آگاهانه میگیری که شانس بیشتری دارد در ایران ۱۴۰۴ از پس تورم برآید.